Szukaj w serwisie:

Prawo autorskie w stosunku pracy

2011-10-04 | prawo | prawo autorskie
prawo autorskie

Niejednokrotnie w praktyce zdarza się, że efektem działań pracownika są różnego rodzaju utwory, z którymi związane jest prawo autorskie. W tego typu przypadkach aktualizuje się pytanie; której ze stron stosunku pracy prawa te przysługują? Aktem prawnym rozstrzygającym tego typu kwestie jest ustawa z dnia 4.02.1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych (Dz. U. 2006 r., Nr 90, poz. 631 z późn. zm.).

Pod pojęciem wspomnianego „utworu” ustawa rozumie każdy przejaw działalności twórczej o indywidualnym charakterze, ustalony w jakiejkolwiek postaci, niezależnie od wartości, przeznaczenia i sposobu wyrażenia (art. 1 ustawy). Przykładowy katalog tak rozumianych utworów ustawa zamieszcza w art. 1 ust. 2, wymieniając w tym gronie utwory: 1) wyrażone słowem, symbolami matematycznymi, znakami graficznymi (literackie, publicystyczne, naukowe, kartograficzne oraz programy komputerowe); 2) plastyczne; 3) fotograficzne; 4) lutnicze; 5) wzornictwa przemysłowego; 6) architektoniczne, architektoniczno-urbanistyczne i urbanistyczne; 7) muzyczne i słowno-muzyczne; 8) sceniczne, sceniczno-muzyczne, choreograficzne i pantomimiczne; 9) audiowizualne (w tym filmowe).

Ustawa rozróżnia dwa rodzaje praw, które przysługują twórcy utworu, tj.: autorskie prawo majątkowe oraz autorskie prawo osobiste. Pierwsze z tych praw związane jest ze sferą ekonomiczną dotyczącą korzystania z utworu i rozporządzania nim na wszystkich polach eksploatacji, a także do wynagrodzenia za korzystanie z utworu (art. 17 ustawy). Natomiast autorskie prawo osobiste co do zasady nie podlega zrzeczeniu się lub zbyciu. Chroni ono więź zachodzącą pomiędzy twórcą a jego utworem i przejawia się m.in. w prawie przypisywania sobie autorstwa utworu, nienaruszalności jego treści i formy, decydowania o pierwszym udostępnieniu utworu, nadzoru nad sposobem korzystania z utworu (por. art. 16 ustawy).

Pracownikowi, jako podmiotowi praw autorskich ustawa poświęca parę przepisów. Najistotniejszą regulację w tym zakresie zawiera art. 12 ustawy. Przepis ten ustanawia zasadę, zgodnie z którą o przynależności autorskich praw majątkowych decyduje umowa o pracę. Jeżeli nie zawiera w tym względzie odmiennych postanowień wówczas pracodawca, którego pracownik stworzył utwór w wyniku wykonywania obowiązków ze stosunku pracy, nabywa z chwilą przyjęcia utworu autorskie prawa majątkowe w granicach wynikających z celu umowy o pracę i zgodnego zamiaru stron.

Jeżeli zatem wykonywanie obowiązków ze stosunków pracy ma polegać na działalności twórczej pracownika, od woli stron zależy, do kogo należeć będą autorskie prawa majątkowe. Nieokreślenie w umowie o pracę własności tych praw powoduje, że w granicach wynikających z umowy o pracę i zgodnego zamiaru stron autorskie prawa majątkowe do tych utworów nabywa pracodawca z chwilą ich przyjęcia (wyrok Sądu Najwyższego z 26.06.1998 r., I PKN 196/98,OSP 1999/14/454).

Przedmiotem omawianych praw autorskich może być wyłącznie utwór posiadający „charakter pracowniczy”. Nie każdy utwór pozostający w związku z łączącym go z pracodawcą stosunkiem pracy będzie miał taki charakter. Aby określić, czy w danym przypadku mamy do czynienia z tego typu utworem musimy ustalić, jaki jest zakres obowiązków wynikających z zawartej umowy o pracę. Przepis art. 12 ustawy wymaga bowiem, żeby utwór ten powstał „w wyniku wykonywania obowiązków ze stosunku pracy”. Oznacza to, że „charakter pracowniczy” będzie miał tylko utwór, który powstał w ramach zadań (obowiązków) pracownika powiązanych z istotą stosunku pracy. Zakres obowiązków powinien wynikać z treści zawartej umowy o pracę lub aktów prawa zakładowego (np. regulamin pracy), może również być skonkretyzowany w formie poleceń służbowych pozostających w związku z umówioną pracą (zob. art. 100 § 1 KP). Jeżeli w związku z danym stosunkiem  pracy powstał utwór nieobjęty jego istotą wówczas nie będzie on przedmiotem omawianych praw autorskich.

Przykładowo, utworem pracowniczym nie będzie powieść kryminalna pisana w chwilach nieświadczenia pracy przez zakładowego portiera, czy też program komputerowy obliczający prawdopodobieństwo wygranej w lotto napisany przez pracownika działu kadr. Nie ma przy tym znaczenia, że każdy z tych utworów powstał w czasie pracy lub przy wykorzystaniu sprzętu pracodawcy. Odrębną w tym kontekście sprawą jest natomiast kwestia negatywnych konsekwencji wynikających z faktu realizowania projektów niepozostających w związku z umówioną pracą w czasie pracy, które może wyciągnąć pracodawca wobec takiego pracownika.

A zatem, utwór powstały w ramach obowiązków wynikających z umowy o pracę, przy braku odmiennych postanowień, stanowił będzie własność pracodawcy (np. program komputerowy opracowany na potrzeby firmy przez osobę zatrudniona na stanowisku programisty). Pracodawca nabywa prawa autorskie wynikające z utworu stworzonego przez pracownika poprzez jego przyjęcie, co ma nastąpić w terminie do 6 miesięcy od dostarczenia utworu. Jeżeli w tym terminie pracodawca nie zawiadomi pracownika o nieprzyjęciu utworu lub uzależnieniu jego przyjęcia od dokonania określonych zmian w wyznaczonym w tym celu odpowiednim terminie, uważa się, że utwór został przyjęty bez zastrzeżeń. Strony mogą jednak określić inny termin (zob. art. 13 ustawy).

Kolejnym etapem korzystania z tak uzyskanych praw autorskich jest rozpowszechnienie utworu. Jeżeli pracodawca, w okresie dwóch lat od daty przyjęcia utworu, nie przystąpi do jego rozpowszechniania wówczas pracownik może wyznaczyć pracodawcy na piśmie odpowiedni termin na rozpowszechnienie utworu z tym skutkiem, że po jego bezskutecznym upływie prawa uzyskane przez pracodawcę wraz z własnością przedmiotu, na którym utwór utrwalono, powracają do pracownika, chyba że umowa stanowi inaczej. Strony mogą określić inny termin na przystąpienie do rozpowszechniania utworu (art. 12 ust 1 ustawy).

Przy braku odrębnych postanowień pracownikowi nie przysługuje odrębne wynagrodzenie za wykonanie utworu oraz jego późniejsze wykorzystywanie przez pracodawcę.

Wyjątkowa regulacja dotycząca praw autorskich została przewidziana dla stworzonych przez pracowników utworów naukowych oraz programów komputerowych.

W zakresie pracowniczych utworów naukowych ustawa przewiduje, że przy braku odrębnych postanowień zawartych w umowie o pracę, instytucja naukowa zatrudniająca pracownika naukowego ma pierwszeństwo opublikowania utworu, który powstał w wyniku wykonywania obowiązków ze stosunku pracy. Zaznaczyć należy, że instytucja nie nabywa praw autorskich do utworu, a jedynie pierwszeństwo wydania omawianego utworu.

Ponadto, w odróżnieniu od pracownika niebędącego naukowcem, twórcy posiadającemu status pracownika naukowego przysługuje prawo do wynagrodzenia. Instytucja naukowa może, bez odrębnego wynagrodzenia, korzystać z materiału naukowego zawartego w utworze oraz udostępniać ten utwór osobom trzecim, jeżeli to wynika z uzgodnionego przeznaczenia utworu lub zostało postanowione w umowie. Pierwszeństwo opublikowania wygasa, jeżeli w ciągu sześciu miesięcy od dostarczenia utworu nie zawarto z twórcą umowy o wydanie utworu albo jeżeli w okresie dwóch lat od daty jego przyjęcia utwór nie został opublikowany (art. 14 ustawy).

W zakresie pracowniczych programów komputerowych obowiązuje analogiczna zasada, jak w przypadku innych utworów stworzonych przez pracowników w ramach obowiązków pracowniczych. A zatem, przy braku odmiennych postanowień umownych, majątkowe prawa autorskie do tego typu programu przysługują pracodawcy (art. 74 ust. 3 ustawy). Przy czym, w odniesieniu do omawianych programów modyfikacji ulega zakres autorskich praw osobistych. Twórcy nie przysługuje bowiem prawo do: 1) nienaruszalności treści i formy utworu oraz jego rzetelnego wykorzystania; 2) decydowania o pierwszym udostępnieniu utworu publiczności; 3) nadzoru nad sposobem korzystania z utworu (zob. art. 77 ustawy).

W pozostałym zakresie autorskie prawo osobiste pozostają bez zmian. Pracownik zachowuje więc autorstwo programu, może również zastrzec, aby program był opatrzony jego imieniem i nazwiskiem lub pseudonimem.

Piotr Wąż
Autor jest doktorem nauk prawnych specjalizującym się w problematyce prawa pracy, prawa spółek i prawa koncernowego

Facebook Twitter Wykop


Dozwolone tagi html w treści: <strong> <em>


(otrzymasz powiadomienie o odpowiedzi, email nie będzie publikowany)